Το πλήρες πρώτο Σκεπτικό του Destroy Athens

H έκθεση Destroy Athens είναι μια απόπειρα αμφισβήτησης των τρόπων με τους οποίους οι ταυτότητες και οι συμπεριφορές καθορίζονται μέσω των στερεοτυπικών περιγραφών. Η έννοια της ‘Αθήνας’ – ως αρχετυπικής πόλης, εμβληματικής πλέον στερεοτυπικά – χρησιμοποιείται ως μεταφορά για το αίσθημα του ετεροπροσδιορισμού ή του εγκλωβισμού που το στερεότυπο επιβάλλει στην προσωπική αίσθηση της ταυτότητας και της κοινωνικής συμπεριφοράς. Η ‘Καταστροφή’ χρησιμοποιείται ως εκείνος ο όρος που δηλώνει την πιθανότητα δράσης κατά του στερεοτύπου, η οποία εντούτοις δεν προσπαθεί να το υποκαταστήσει με κάτι άλλο, κάτι σαν εξερεύνηση της βίαιης αντίδρασης που έχει κάποιος όταν είναι εγκλωβισμένος, χωρίς στην πραγματικότητα να διαχειρίζεται αυτήν την αντίδραση στρατηγικά, ώστε να αντικαταστήσει κάτι με κάτι άλλο.

Οι πόλεις ανήκουν στους κατοίκους τους. Οι ιδέες ανήκουν σε όποιον επιλέγει να τις χρησιμοποιήσει. Η Αθήνα είναι εμβληματική σε σχέση με τη βεβαιότητα ότι ό,τι κάνουμε οφείλεται στην καλή μας φύση, στην αντίληψή μας για έναν κόσμο που είναι δίκαιος για όλους – ακόμα και για όσους υποστηρίζουν ότι δεν θέλουν να ζήσουν στον κόσμο που τους προτείνουμε. Επειδή «μόνο εμείς κάνουμε άφοβα το καλό στον ένα και στον άλλον, πιο πολύ γιατί έχουμε την πίστη πως είμαστε άνθρωποι λεύτεροι παρά γιατί λογαριάζουμε το συμφέρον μας». (Περικλέους Επιτάφιος, Θουκυδ. ΙΙ 40,5. Μετάφραση Ι. Θ. Κακριδή)

Αν ισχυριζόμαστε ότι αυτό που ονομάζουμε δυτικός πολιτισμός έχει ένα επικρατέστερο χαρακτηριστικό, τότε αυτό το χαρακτηριστικό θα ήταν η βεβαιότητα ότι οι αξίες, από τις οποίες πιστεύει ότι ορίζεται και τις οποίες υπερασπίζεται -η δικαιοσύνη, η ισότητα, η δημοκρατία, ο δυτικός τρόπος ζωής- είναι τόσο ευγενείς που δεν μπορεί παρά να γοητεύουν τους άλλους. Και σ’ αυτήν ακριβώς τη βεβαιότητα η Δύση βρίσκει μια κατευναστική απενοχοποίηση: εμείς δεν καταπιέζουμε αλλά διδάσκουμε? εμείς δεν κατακτούμε αλλά εκπολιτίζουμε.

Εδώ, βέβαια, τίθεται ένα ζήτημα εσωτερικότητας και εξωτερικότητας: η αλήθεια είναι ότι ενώ όλος ο υπόλοιπος κόσμος προσλαμβάνει την Αθήνα κατά κύριο λόγο μέσω των «θετικών» στερεοτύπων της, οι κάτοικοί της την προσλαμβάνουν κατά κύριο λόγο μέσω των «αρνητικών» στερεοτύπων της. Υπάρχουν, λοιπόν, τουλάχιστον τρία αλληλοκαλυπτόμενα επίπεδα:
Η Αθήνα ως βιωμένη πόλη προσλαμβάνεται από τους κατοίκους της σχεδόν αποκλειστικά μέσω αρνητικών στερεοτύπων (λ.χ. η ρύπανση, η πολυκατοικία, οι διαδηλώσεις).
Η Αθήνα ως αξιοθέατο διαφημίζεται μέσω θετικών στερεοτύπων (λ.χ. τα αρχαία, οι Ολυμπιακοί Αγώνες, ή ακόμα και η ελληνική φιλοξενία) από το ελληνικό εθνικιστικό ιδεολόγημα, το οποίο εναρμονίζεται πλήρως με την παγκόσμια πολιτιστική και τουριστική βιομηχανία.
Η Αθήνα ως έμβλημα της δυτικής βεβαιότητας επιστρατεύεται, και πάλι μέσω θετικών στερεοτύπων (λ.χ. το λίκνο της δημοκρατίας), προκειμένου να απενοχοποιηθεί ένας ηγεμονικός πολιτισμός.

Δεν πρέπει να μας εκπλήσσει το γεγονός ότι όλα αυτά τα επίπεδα συνήθως εκφράζονται μέσω μιας αισθητικής κωδικοποίησης, είτε πρόκειται για την υποτιθέμενη «πραγματική» Αθήνα με τα αστικά τοπία της σε παρακμή είτε για την τουριστική Αθήνα με την Ακρόπολή της, είτε για την οικουμενική, διαχρονική Αθήνα – αυτόν τον φανταστικό, ανιστορικό τόπο, όπου πάντα βασιλεύουν και μας εμπνέουν η δικαιοσύνη και η δημοκρατία.

Στόχος της 1ης Διεθνούς Έκθεσης Σύγχρονης Τέχνης της Μπιενάλε της Αθήνας 2007 είναι να επιτεθεί στα στερεότυπα και αυτό ακριβώς καλεί τους καλλιτέχνες να κάνουν. Δεν τους καλεί, όπως συχνά συμβαίνει, να «ζήσουν» την εμπειρία της πόλης και να δημιουργήσουν έργα για την υποτιθέμενη «πραγματικότητά» της. Τους καλεί να καταστρέψουν τις προκαταλήψεις τους γι’ αυτήν, οι οποίες αφορούν τόσο κάποιον που ζει στην Αθήνα όσο και κάποιον που ποτέ δεν έχει πατήσει το πόδι του σ’ αυτήν. Καλεί λοιπόν τους καλλιτέχνες να χρησιμοποιήσουν την αιρετική αντιμετώπιση του οικουμενικού και διαχρονικού συμβόλου της Αθήνας ως πρόσχημα ή ως μεταφορά για τη διεκδίκηση του αυτοπροσδιορισμού.

Η βαθύτερη πρόθεση αυτών των σκέψεων ωστόσο δεν εντοπίζεται στην επιθυμία ενορχήστρωσης μιας μονοδιάστατης κριτικής απέναντι σε μια ισχύουσα κατάσταση, αλλά στη διάθεση διερώτησης σχετικά με την επιθυμία μας να έχουμε έναν αντίκτυπο στα πράγματα. Κατά συνέπεια, θα διερευνηθούν τα στάδια τα οποία διέρχεται κανείς διαπραγματευόμενος αισθήματα εγκλωβισμού και ανικανότητας, όταν στην απόπειρά του να ανακαλύψει έναν τρόπο άρθρωσης και μια αίσθηση συμμετοχής, επιχειρεί να προσφύγει σε μια σειρά έναλλακτικές κατευθύνσεις και βρίσκεται αντιμέτωπος με μια σειρά αδιέξοδα.

Η έκθεση Destroy Athens στοχεύει να λειτουργήσει ως ακολουθία θεμάτων – τα επιμέρους στοιχεία θα αντιπαρατίθενται, θα συγκρούονται ή θα αλληλοακυρώνονται διαρκώς. Διαδοχικές συνειδητοποιήσεις και απομυθοποιήσεις θα συστήσουν την αποσπασματική αναγνώριση ενός αδιεξόδου, έναν ‘κόσμο’, ένα δυστοπικό περιβάλλον από εννοιακές Έρημες Χώρες.

X Y Z